Page 28 - ทฤษฎีและการวิจารณ์ภาพยนตร์
P. 28
7-18 ทฤษฎแี ละการวจิ ารณ์ภาพยนตร์
แนวคดิ นเ้ี ตบิ โตและไดร้ บั ความนยิ มในสหรฐั อเมรกิ าในชว่ งทศวรรษ 1960-1970 (Corrigan and
White, 2004)
2) สายท่ีสอง คือ สายนักคิดมาร์กซิสต์ที่เติบโตในยุโรป โดยหลุยส์ อัลธูแซร์ (Louis Pierre
Althusser) นกั ปรชั ญาสายมารก์ ซสิ ตช์ าวฝรงั่ เศสไดพ้ ฒั นาแนวคดิ สำ� คญั ของคารล์ มารก์ ซ ผเู้ ปน็ ตน้ กำ� เนดิ
ทฤษฎีมาร์กซสิ ม์ คอื อุดมการณ์ (Ideology) และตอ่ มากลายเป็นทฤษฎีท่ที รงอิทธพิ ลมากในสายสอ่ื สาร
มวลชนและการวิเคราะห์ภาพยนตร์เกี่ยวกับความเข้าใจ “ภาพตัวแทน” ที่ปรากฏในส่ือมวลชน (repre-
sentation) (ศึกษารายละเอยี ดเรอื่ งภาพตวั แทนในหน่วยท่ี 8)
เดิมนั้นคาร์ล มาร์กซ กล่าวถึงความหมายของค�ำว่า “อุดมการณ์” ว่าเป็น ระบบความคิดซ่ึง
อธิบายหรือให้ความหมายของสังคม แต่การสร้างความหมายดังกล่าวกระท�ำโดยชนช้ันปกครอง ซ่ึงมัก
กล่าวอ้างสิทธิในการปกครองผู้อื่นโดยธรรมชาติ ดังนั้น อุดมการณ์คือปฏิบัติการของการผลิตซ้ําความ
สัมพันธเ์ ชิงสังคมท่ีไม่เท่าเทียมกัน ชนชัน้ ปกครองมไิ ด้เพียงปกครอง พวกเขายังเป็นนักคิดและนักสร้าง
ความคิดเพ่ือควบคุมวิถีทางการรับรู้ของคนในชาติ ท่ีส�ำคัญคือชนชั้นปกครองยังได้ควบคุม “การรับรู ้
และภาพ” ของชนช้ันอ่ืนๆ (ท่ีด้อยกว่า) อีกด้วย นอกจากนี้ชนชั้นอ่ืนๆ ที่ด้อยกว่า ก็ยังเชื่อว่า ชนชั้น
ปกครองมีสิทธิโดยธรรมชาติในการควบคุมปกครองผู้อื่น และยอมรับว่าตนเองด้อยกว่าด้วย (Hayward,
2000)
มาร์กซ กล่าวว่า วิธีคิดเช่นน้ีคือ จิตส�ำนึกท่ีผิดพลาด หรือ false consciousness ซ่ึงต่อมา
อลั ธูแซรไ์ ดน้ �ำมาอธบิ ายกับเรื่องอ่นื ๆ ท่ีส่งผลต่อปจั เจกบุคคล มใิ ชเ่ ฉพาะเรอื่ งรฐั ทสี่ ร้างอุดมการณเ์ ทา่ นัน้
(Hayward, 2000)
อัลธแู ซร์ได้พฒั นาแนวคิด อดุ มการณข์ า้ งต้นของมารก์ ซในประเดน็ สำ� คัญดังน้ี
1. อุดมการณ์ (อันเป็นจิตส�ำนึกที่ผิดพลาดท่ีสร้างโดยผู้ปกครอง) ได้ก่อร่างสร้าง “ตัวตน” ของ
แต่ละคน (subject) และตัวตนแต่ละคนก็เป็นผลผลิตของอุดมการณ์ ดว้ ยวธิ คี ดิ นเ้ี อง จงึ เปน็ ทม่ี าของอกี
หลายแนวคิดในกลุม่ มาร์กซิสมใ์ หม่ โดยเฉพาะอยา่ งย่ิงกลมุ่ แนวคิดที่เกี่ยวกับ ผู้ชม (spectator) ในสาย
วัฒนธรรมศึกษา ซ่ึงมักจะวิเคราะห์ปฏิกิริยาของผู้รับสารและถือเอาการต่อสู้ต่อรองของกลุ่มผู้รับสารเป็น
สาระสำ� คัญของแนวคิด
2. อุดมการณ์ถูกปฏิบัติในชีวิตประจ�ำวันอันช่วยธ�ำรงรักษาอ�ำนาจของชนชั้นปกครองไปด้วย
ผ่านการผลติ และควบคุมสถาบันตา่ งๆ เช่น สถาบนั ครอบครัว สถาบันการศกึ ษา และส่ือมวลชน รวมท้ัง
ภาพยนตร์ ให้ผลิตและรักษาอุดมการณ์เหล่านั้น อุดมการณ์ท่ีชนช้ันปกครองผลิตและธ�ำรงรักษาเรียกว่า
อุดมการณ์กระแสหลัก (dominant ideology) อย่างไรก็ตาม กลุ่มมาร์กซิสม์ใหม่ในเวลาต่อมา เช่ือว่า
อดุ มการณก์ ระแสหลกั มไิ ดย้ นื อยอู่ ยา่ งโดดๆ แตม่ อี ดุ มการณต์ อ่ ตา้ นขดั แยง้ อยใู่ นสงั คมทผี่ ลติ ผา่ นสถาบนั
อื่นๆ ในสังคมด้วย กลุ่มที่ท้าทายอุดมการณ์กระแสหลัก เช่น กลุ่มสตรีนิยมหรือเฟมินิสต์ กลุ่มคนผิวสี
ซึ่งต่อมาก็มีภาพยนตร์และแนวคิดทฤษฎีของกลุ่มเฟมินิสต์ (Feminist film theory) และแนวคิดของ
ภาพยนตรผ์ วิ สี (Black cinema) เช่นกนั
3. ภาพยนตร์คือ “เครื่องมือ” ของการผลิตอุดมการณ์อย่างแนบเนียน ความจริงแลว้ อัลธูแซร์
มไิ ดร้ ะบถุ งึ บทบาทของภาพยนตรอ์ ยา่ งเดน่ ชดั เชน่ น้ี แตแ่ นวคดิ ของอลั ธแู ซรด์ งั ทกี่ ลา่ วมาแลว้ ในขอ้ 1 และ
