Page 19 - การวางแผน การออกแบบ และการผลิตสื่อชุมชน
P. 19
การใชแ้ ละพัฒนาส่อื บุคคลและเครือข่ายการสื่อสารเพื่อการพฒั นาชมุ ชน 12-9
ชมุ ชนกบั ภาครฐั และหากความเขา้ ใจไมต่ รงกนั กจ็ ะนำ� ไปสกู่ ารประทว้ งและเรยี กรอ้ งสทิ ธขิ องภาคประชาชน
ไดด้ ว้ ย
3. ลักษณะของส่ือบุคคล
สื่อบุคคล มีลักษณะที่พิเศษเมื่อเทียบกับส่ืออื่นๆ โดยเฉพาะส่ือมวลชน ซ่ึงมักจะมีลักษณะรวม
ศูนย์กลาง หรือมาจากภาครัฐ เน้นการสื่อสารวงกว้าง และมีลักษณะเป็นทางเดียว เหมาะแก่การพัฒนา
ตามกระบวนทัศน์การส่ือสารเพ่ือการพัฒนาในแบบเดิมท่ีเน้นความทันสมัยจากส่วนกลาง ในทางกลับกัน
สื่อบุคคลจะมีลักษณะพิเศษคือความเป็นมนุษย์ ซึ่งมีคุณลักษณะท่ีมีความยืดหยุ่นสูง ส่ือสารกันแบบเห็น
หนา้ คา่ ตาและสองทศิ ทาง จงึ ทำ� ใหเ้ หมาะกบั การพฒั นาบนกระบวนทศั นก์ ระแสทางเลอื ก ซง่ึ สามารถอธบิ าย
ไดด้ งั ตอ่ ไปน้ี (ดัดแปลงจากกาญจนา แก้วเทพ, 2549 และ 2551)
3.1 สอ่ื บคุ คลมลี กั ษณะยดื หยนุ่ สรา้ งสรรค์ ปรบั เปลย่ี นไดต้ ามสถานการณ์ ดว้ ยความทส่ี อื่ บคุ คล
มีลักษณะเป็นมนุษย์จึงมีลักษณะที่ยืดหยุ่นสูง เมื่อเทียบกับสื่อมวลชนแล้วส่ือบุคคลสามารถปรับเปลี่ยน
เนื้อหากระบวนการสื่อสารได้ตามสถานการณ์ที่เกิดข้ึนจริง ตัวอย่างเช่น ในกรณีของการเป็นนักส่ือสาร
การเกษตรทมี่ ปี ระสทิ ธภิ าพสงู เมอื่ พบกบั กลมุ่ เปา้ หมายทแ่ี ตกตา่ งกนั หรอื เกษตรกรทตี่ า่ งกนั กย็ อ่ มจะเลอื ก
สื่อสารได้ต่างกันไป หากเป็นเกษตรกรมืออาชีพการสื่อสารอาจใช้เพียงการพูดคุย แต่หากเป็นเกษตรกร
มอื ใหม่กอ็ าจใชท้ ง้ั สอ่ื สาธติ การพาไปดูงาน แผ่นพับ และการอธิบายขยายความเพิ่มเติม
ลกั ษณะเดน่ ของสอ่ื บคุ คลในข้อน้ีจงึ ท�ำให้มกั จะได้รบั การหยิบมาใช้ในการพัฒนานบั ตั้งแตย่ ุคแรก
ของการพัฒนาจวบจนกระทงั่ ในปัจจุบนั
3.2 ส่ือบุคคลมักจะใช้การส่ือสารในแนวตั้ง แนวระนาบ และการสื่อสารสองทิศทาง ในขณะท่ี
การสือ่ สารมวลชนมกั จะมีทศิ ทางการสอ่ื สารในลกั ษณะแนวตั้ง (vertical communication) สอ่ื บคุ คลจะ
มีทิศทางการสื่อสารได้ทั้งแนวต้ังและแนวระนาบ (horizontal communication) กล่าวคือ หากเป็น
กระบวนทศั นก์ ารพฒั นาเดมิ จะเนน้ การสอื่ สารจากรฐั สชู่ มุ ชน สอื่ บคุ คลเปน็ เพยี งสอื่ หรอื รา่ งทรงเทา่ นน้ั แต่
สำ� หรบั การสอ่ื สารในกระบวนทศั นท์ างเลอื ก สอ่ื บคุ คลจะเรมิ่ ทำ� หนา้ ทเ่ี ปน็ ตวั เชอื่ มระหวา่ งรฐั กบั ชมุ ชน และ
ใชก้ ารส่อื สารแนวระนาบในการฟงั เสยี งของประชาชนและส่งต่อใหก้ ับภาครัฐ
นอกจากนน้ั การสอื่ สารของสอื่ บคุ คลยงั มลี กั ษณะเปน็ การสอื่ สารสองทศิ ทาง ซงึ่ ท�ำใหเ้ กดิ การเปดิ
โอกาสสำ� หรับการรับฟัง ถกเถียงปัญหาจากชมุ ชน ทำ� ให้เกิดสมั ฤทธผิ ลไดด้ กี วา่ การสื่อสารทิศทางเดียว
3.3 สื่อบุคคลมีลักษณะท่ีเหมาะกับการพัฒนาตามแบบกระบวนทัศน์ทางเลือก ถึงแม้ว่า สื่อ
บุคคลจะได้รบั การหยบิ มาใช้ตง้ั แตย่ ุคแรกของการพฒั นาแตก่ ็ยงั คงเน้นการถา่ ยทอดข่าวสารเทา่ น้ัน น่นั ก็
หมายความวา่ การถา่ ยทอดเพยี งความรแู้ ละอาจปรบั เปลยี่ นทศั นคติ แตส่ ำ� หรบั การพฒั นาบนกระบวนทศั น์
กระแสทางเลอื กที่มุ่งเนน้ ใหก้ ลมุ่ เป้าหมายเปลีย่ นแปลงพฤตกิ รรม ส่ือบคุ คลก็ยง่ิ ได้รบั การยกยอ่ งว่า เป็น
สอื่ ทสี่ ามารถกระตุ้นให้เกิดการเปลีย่ นแปลงพฤติกรรมได้อยา่ งดีไดอ้ กี ดว้ ย
3.4 ส่ือบุคคลเป็นสื่อท่ีมีศักยภาพที่จะพัฒนา ด้วยทัศนะท่ีมองว่า มนุษย์สามารถพัฒนาท�ำให้
เกิดการมองว่า หากมีการเสริมพลัง (empowerment) ก็ย่อมท�ำให้มนุษย์พัฒนาขึ้น มนุษย์ธรรมดาก็
สามารถเสริมพลังให้กลายเป็น “สื่อบุคคล” ท่ีท�ำหน้าท่ีเป็นผู้ส่ือสาร การสร้างการมีส่วนร่วมในชุมชนได้
